Van ‘tussenruimte’ tot TikTok: symposium In Vrijheid Verbonden
Op 19 januari jl. organiseerde In Vrijheid Verbonden (IVV) in het Academiegebouw in Utrecht een symposium voor professionals in de levensbeschouwelijke dialoog. Een boeiende en warme bijeenkomst, die mensen met een verschillende levensbeschouwelijke achtergrond samenbracht en stof tot nadenken gaf.
Door: Tineke de Lange | foto: Tineke de Lange
Het symposium met de lange naam ‘De Tussenruimte als basis voor Interreligieuze en Inter-levensbeschouwelijke Ontmoetingen in een Pluralistische en Seculiere Samenleving’ was een coproductie van IVV en het Departement Filosofie en Religiewetenschap van de Universiteit Utrecht. De populaire term ‘tussenruimte’ is geïnspireerd door het werk van de filosofe Hannah Ahrendt. Hij verwijst naar de vrije publieke ruimte waarin mensen van verschillende achtergronden samenkomen, kritisch denken en met elkaar in gesprek te gaan, om te komen tot samen handelen. Hoewel het er onvermijdelijk schuurt en botst, dient die tussenruimte een veilige plaats te zijn voor ieder die haar betreedt.
TikTok
Na het welkom van IVV-voorzitter Bikram Lalbahadoersing begon een aantal werksessies. In de workshop over sociale media en interreligieuze dialoog lag de focus op de risico’s en de kansen van met name TikTok. Voor de generatie Z, geboren na 2000, zijn de sociale media de belangrijkste informatiebron. De algoritmes ervan sturen op extremen en op emoties. Dat lijkt slecht nieuws voor de aanbieders van genuanceerde of weinig spectaculaire content. Om zelf te ondervinden hoe dit werkt, kregen de workshopdeelnemers de opdracht om met een ‘schone’ telefoon op TikTok te gaan zoeken naar informatie over een zelfgekozen onderwerp. De zoekterm ‘jodendom’ leverde voorspelbare én bijzondere resultaten op. In de timeline verscheen meteen een – op zich keurig – filmpje waarin uitgelegd wordt dat zionisme en jodendom niet samenvallen. Anno 2026 wordt ‘jodendom’ dus onmiddellijk politiek verstaan en moeten Joden zich, zo lijkt het, verantwoorden voor hun houding tegenover Israël. Verder verschenen de gebruikelijke beelden van orthodox-joodse mannen met baarden. Opmerkelijk was het aantal filmpjes waarin moslims spraken over het jodendom in relatie tot de islam of waarin jodendom en islam met elkaar in verband gebracht werden. Dat roept de vraag op of dit voortkomt uit een beeld dat islam en jodendom elkaars tegenstanders zijn, of dat het juist een teken is van het zoeken naar dialoog. Of zegt het iets over de fixatie op de islam als ‘probleem’ in delen van onze samenleving? De relatie en dialoog tussen christendom en jodendom kwamen in de TikTok-top 10 niet aan de orde. Of het moet het filmpje zijn waarin een schijnbaar orthodox-joodse vrouw vertelde over haar leven als joodse moeder maar na enkele zinnen de naam ‘Jezus’ liet vallen. Waarmee duidelijk werd dat zij lid was van een Jezus-als-Messias-belijdende groepering en daarom door de meeste Joden als christen en niet als jood gezien zal worden. Op zijn minst verwarrend.
Videobrillen
In het tweede deel van de sessie stapten de workshop-deelnemers met videobrillen binnen in een filmpje over een religieuze viering naar keuze. Het accent in deze oefening lag op het meebeleven van een gewone religieuze praktijk, zoals een bijeenkomst van de Hare Krishnabeweging of een voodoo-ritueel. Als toeschouwer kun je je door de ruimte in het filmpje bewegen en dat geeft een andere ervaring dan het kijken naar dezelfde video op een scherm. De deelnemers waren over deze methode van leren heel wat positiever dan over TikTok. Vooral voor jongeren zou dit goed kunnen werken, vond men. (Op bovenstaande foto Günther Sturms, penningmeester van de Katholieke Raad voor het Jodendom.)
Bigit Meyer
Na de werksessies hield hoogleraar religiewetenschap Birgit Meyer, in aanwezigheid van prinses Beatrix, een lezing over de tussenruimte en de rol van religie daarin. Zij ging met name op de functie van de tussenruimte in relaties tussen mensen in het leven van alledag, de pluraliteit in de concrete wereld van mensen en dingen. Ze gaf het voorbeeld van onderzoek op een bekende markt in de Senegalese hoofdstad Accra, waarop mensen van verschillende godsdiensten elkaar tegenkomen. Daar waar het schuurt – bijvoorbeeld op plekken waar varkensvlees verkocht wordt, taboe voor moslims – blijken mensen manieren te vinden samen te leven en tegelijk recht te doen aan onderlinge verschillen. Deze lezing vormde de afsluiting van het officiële gedeelte van het symposium. Hierna zetten de aanwezigen onder het genot van vegetarische hapjes en alcoholvrije drankjes hun gesprek en kennismaking voort in de Senaatskamer van het Academiegebouw.
Volgende generaties
Voor organisaties als de Katholieke Raad voor het Jodendom (KRJ) bood het symposium goede aanknopingspunten om na te denken over de vraag hoe we volgende generaties kunnen bereiken. Hoe presenteer je bijvoorbeeld het ‘gewone’ leven van religieuze groepen en niet de sensationelere uitzonderingen en de stereotypen? Opboksen tegen de algoritmes en de hysterie van TikTok lijkt een illusie. In het meenemen van jongeren in de beleving van religieuze rituelen of ervaringen en in de ontmoeting liggen meer kansen. Daarvoor zijn een veilige ‘tussenruimte’ en goede begeleiding essentieel. Dat laatste veronderstelt weer de nodige kennis en bewustwording bij de begeleiders. Samenwerking met en training van jongerenwerkers is onontbeerlijk. Kortom: de KRJ heeft nog genoeg te doen.
Tineke de Lange is exegeet en beleidsmedewerker van de Katholieke Raad voor het Jodendom.
